The Fountainhead van Ayn Rand als utopie?

Er is een opleving van de ideeën van Ayn Rand. Dit blijkt onder andere uit de Nederlandse vertaling en volledig herziende editie van Atlas Shrugged en het toneelstuk The Fountainhead van Toneelgroep Amsterdam. Rand is de grondlegger van de Objectivistische Beweging, een groep intellectuelen die in de jaren vijftig bijeenkwamen in de Verenigde Staten. De boodschap van het Objectivisme is: ‘leef niet voor een ander, denk zelf na en wees principieel’. The Fountainhead gaat over het perfecte individu. De hoofdpersoon, Howard Roark, is een briljante architect die zijn eigen idealen nastreeft zonder zich te conformeren aan anderen, de ware individualist. Zijn studiegenoot Peter Keating is het tegenovergestelde: een succesvolle architect, zonder eigen ideeën maar een man die alles doet om bij de massa in de smaak te vallen, een echte conformist. In The Fountainhead staat de strijd tussen de autonomie van het individu en het conformeren van eigen idealen aan de buitenwereld centraal. De aantrekkingskracht van The Fountainhead ligt in de autonomie van het individu: in een individu dat leeft voor zichzelf en niet voor een ander. Maar is het mogelijk om volledig trouw te zijn aan jezelf zonder je te conformeren aan anderen of is het streven van Rand om te leven voor jezelf en niet voor de ander een utopie? Dit essay probeert antwoord te geven op deze vraag.

fountainhead.jpg

The Fountainhead van Ayn Rand als utopie?

 

In juni 2014 ging het door Toneelgroep Amsterdam uitgevoerde toneelstuk The Fountainhead in première. Het toneelstuk werd lovend ontvangen en wegens succes verlengd. Het toneelstuk is gebaseerd op het gelijknamige boek The Fountainhead van Ayn Rand.[1] The Fountainhead gaat over het perfecte individu en de strijd tussen de autonomie van het individu en het conformeren van ideeën en idealen aan de buitenwereld. Hoewel de ideeën van Ayn Rand in de Verenigde Staten een belangrijke rol spelen, zijn ze in Nederland minder bekend. De afgelopen jaren is hier verandering in gekomen met de Nederlandse vertaling en volledig herziende editie van Atlas Shrugged in 2012 en nu ook door het toneelstuk The Fountainhead. Dat het toneelstuk een succes is, blijkt uit het feit dat de voorstelling voor het najaar 2015 al grotendeels is uitverkocht. Dit roept de vraag op waar de aantrekkingskracht van The Fountainhead ligt en of het mogelijk is om te leven volgens de voorwaarden die Rand schept.

In 1905 werd Ayn Rand in St. Petersburg geboren. Tijdens de Oktoberrevolutie vluchtte haar familie naar de Krim, waar ze haar middelbare school afrondde. Toen haar familie terugkeerde naar St. Petersburg ging ze filosofie en geschiedenis studeren. In 1926, tijdens familiebezoek in de Verenigde Staten, besloot Rand nooit meer terug te keren naar de Sovjet Unie.[2] Rand zette zich sterk af tegen het Sovjet communisme en was in de Verenigde Staten een groot voorstander van het kapitalisme. Rondom Rand ontstond de Objectivistische Beweging, een groep intellectuelen, waaronder econoom en sterk voorstander van de vrijemarkteconomie, Alan Greenspan. Deze groep intellectuelen sloten zich aan bij het Objectivisme van Rand waarin elk individu moet streven naar het hoogst mogelijke geluk. De boodschap van het Objectivisme is: ‘leef niet voor een ander, denk zelf na en wees principieel’.[3] In de samenleving die Rand voor ogen heeft, is de bemoeienis van de staat minimaal, ieder individu neemt verantwoordelijkheid voor zichzelf en daarmee voor de samenleving.[4] Het verwijt dat haar samenleving verwoest zou worden door doorgeslagen egoïsme, verwerpt ze. Rand vindt dat ‘alleen een samenleving van trotse individuen, die hun eigen levensgeluk najagen en verstand verkiezen boven vals sentiment, (…) rechtvaardig en harmonieus [is]’.[5] Eén van Rands bekendste boeken is Atlas Shrugged (1957).[6] In Atlas Shrugged proberen ‘kapitalistische utopisten op allerlei manieren de bestaande samenleving kapot te maken’.[7] De opstand van een groep ondernemers tegen het collectivistische overheidsbeleid leidt tot het oprichten van een ‘nieuwe utopische economie van het vrijemarktsdenken’.[8] Hans Achterhuis gaat in De utopie van de vrije markt op zoek naar de vraag of het kapitalisme niet wordt gedragen door een diepe utopische inspiratie.[9] Voor Achterhuis ligt het antwoord op deze vraag in, wat hij noemt, het dikste utopische boek ooit geschreven: Atlas Shrugged.[10] Het centrale concept van het Objectivisme is dat eigenbelang een deugd is en altruïsme het grote kwaad.[11] Rand wil radicaal breken met oude tradities waarin eigenbelang wordt gezien als het grote kwaad, en altruïsme als hetgeen waarnaar gestreefd moet worden. Dit gedachtegoed komt in haar boeken sterk naar voren, maar waar Atlas Shrugged gaat over de ultieme samenleving, gaat The Fountainhead over het perfecte individu. Rands idee over egoïsme en altruïsme staat centraal in The Fountainhead.[12] Voor velen is The Fountainhead een inspiratiebron, terwijl velen haar gedachtegoed ook verwerpen. Is de wereld die Ayn Rand schept in The Fountainhead een wereld waarin we willen leven? En is het mogelijk om haar ideeën over het individu na te streven?

“A creative man is motivated by the desire to achieve, not by the desire to beat others.”[13]

 Howard Roark is een jonge architect die in de jaren twintig in New York gaat werken. Roark heeft een sterke visie op architectuur en blijft enkel trouw aan zijn eigen werk. Hij wil zich niet conformeren aan de wensen van de massa en hierdoor worden zijn werken vaak verworpen. Zijn studiegenoot Peter Keating is het tegenovergestelde: een succesvolle architect, zonder eigen ideeën maar een man die alles doet om bij de massa in de smaak te vallen, ook als hij hierdoor andermans ideeën moet gebruiken. Roark ontwerpt enkel gebouwen die hij wil ontwerpen, zodra hij geen geld of een investeerder krijgt omdat zijn ideeën te radicaal zijn, gaat hij weg. Roark is de autonome, creatieve schepper die enkel creëert omdat hij vindt dat het gebouw moet worden ontworpen. Keating wil graag creatief zijn, en wil graag zijn eigen gebouwen ontwerpen maar hij durft niet in te gaan tegen opdrachtgevers of tegen het beeld dat hij denkt dat de massa van hem heeft. Om deze reden creëert hij niks: hij wil de beste architect zijn door te doen wat van hem wordt gevraagd. Vaak wordt Roark bestempeld als egoïst en Keating als altruïst. De vraag die dat oproept is wat het verschil is tussen egoïsme en altruïsme. In de Van Dale wordt het als volgt omschreven:

Egoïsme: levenshouding van iemand die voortdurend het eigen belang en eigen welzijn op het oog heeft.
Altruïsme: levenshouding van iemand die zijn handelwijze laat bepalen door de belangen van anderen.

Deze twee omschrijvingen laten het verschil tussen egoïsme en altruïsme zien. Voor Rand is de ideale man Howard Roark. Hij handelt enkel vanuit eigen belang en blijft daarbij volledig trouw aan zichzelf. Doordat hij trouw blijft aan zichzelf, is hij in staat om te creëren en wordt hij de schepper. Keating laat zijn handelswijze bepalen door de belangen van anderen, hij heeft geen originele ideeën en leeft voor een ander. In Rands filosofie is Keating de parasiet. Voor Rand is het enkel mogelijk om of de schepper te zijn of de parasiet, dus of egoïsme als deugd of altruïsme. Rand stelt dat de mens de keuze heeft om te kiezen wat hij of zij wil: leven als schepper en dus als onafhankelijk individu of als parasiet denkvermogen aan anderen ontlenen. ‘De schepper leeft voor zijn werk. Hij heeft geen andere mensen nodig. Zijn hoofddoel ligt in hemzelf; de parasiet leeft uit de tweede hand. Hij heeft anderen nodig. Anderen zijn zijn belangrijkste motief’.[14] In de ideale wereld van Rand leven enkel onafhankelijke, vrije individuen. Maar is dat mogelijk?

“Freedom (n.): To ask nothing. To expect nothing. To depend on nothing.”[15]

In The Fountainhead wordt het beeld geschetst van de ideale man Howard Roark: een individu dat onafhankelijk, vrij en trouw aan zichzelf is. De overige personages verhouden zich continu tot deze autonome geest. In het verhaal staat de strijd tussen het streven naar autonomie en het conformeren aan anderen centraal. Om volledig vrij te zijn, moet je de mening van anderen los kunnen laten. Om vrij te zijn, hoef je niks te vragen, niks te verwachten en ook nergens op te vertrouwen want alles wat je doet, komt uit jezelf. Het klinkt mooi, maar is het mogelijk om op deze manier te leven?

De personages uit The Fountainhead geven mensbeelden weer, maar dat betekent niet dat we op die manier kunnen leven. De samenleving die Rand schept is een meritocratie: een samenleving waarin de sociale status is gebaseerd op prestaties en capaciteiten. Rand gaat ervan uit dat ieder individu de keuze heeft om te bepalen wat hij of zij doet. Het gaat er niet om waar iemand vandaan komt, of welke aanleg iemand heeft maar wat diegene met zijn/haar capaciteiten doet.[16] De positie van het individu in de samenleving is gebaseerd op zijn of haar verdiensten en niet op bijvoorbeeld afkomst of geslacht. In The Fountainhead hebben alle individuen de keuze om te bepalen hoe hij of zij wil leven. Hierdoor lijkt The Fountainhead een laboratorium situatie: er is geen ziekte, er is altijd geld, er zijn geen kinderen of dieren, er is nauwelijks familie waarmee rekening moet worden gehouden en iedereen lijkt de capaciteiten te hebben om te kiezen voor zijn of haar eigen geluk. In de ‘echte’ wereld is dit niet zo simpel. Er zijn te veel onvoorspelbaarheden waar je als individu niet altijd evenveel invloed op hebt. Voor die nuance is in The Fountainhead geen ruimte. Daarnaast zijn de hoofdpersonages nogal eendimensionaal: ze lijken geen last te hebben van gevoelens die rationele keuzes in de weg staan en denken en beslissen in alles wat ze doen rationeel zonder dat ze gehinderd worden door emoties. De wereld in The Fountainhead is een niet-bestaande wereld: er zijn enkel individuen die zich moeten verhouden tot zichzelf en tot de wereld daarbuiten. Die wereld daarbuiten bestaat uit volwassenen met dezelfde strijd tussen individualisme en collectivisme.

Toch heeft The Fountainhead een sterke aantrekkingskracht die ligt in de keuze van een individu om te leven voor zichzelf en niet voor een ander. Natuurlijk kan er gezegd worden dat er niet gestreefd moet worden naar egoïsme omdat er dan een wereld ontstaat waarin iedereen enkel aan zichzelf denkt en niemand meer rekening houdt met elkaar. Een samenleving vol egoïsten maakt de wereld misschien niet beter. Tegelijkertijd moet de vraag gesteld worden wat het verschil is tussen egoïsme en altruïsme. Waar ligt het verschil tussen een persoon die trouw is aan zichzelf en enkel handelt uit eigen belang en een persoon die handelt voor een ander met als doel er zelf beter van te worden? En als dit de uitersten zijn, tot welk uiterste wil je dan liever horen?

De aantrekkingskracht van The Fountainhead ligt in de autonomie van het individu: in een individu dat leeft voor zichzelf en niet voor een ander. Volledig trouw zijn aan jezelf zonder je te conformeren aan anderen klinkt mooi, maar het is bijna onmogelijk in een samenleving. Het streven van Rand om te leven voor jezelf en niet voor een ander kan gezien worden als een utopie. Als een ideaalbeeld dat niet mogelijk is omdat er onverwachte dingen kunnen gebeuren waardoor een individu niet altijd een keuze heeft en omdat het voortdurend maken van rationele keuzes met uitschakeling van het gevoel, een bijna robotachtige manier van leven is die niet mens eigen lijkt te zijn. Bovendien is het de vraag waartoe een samenleving, waar enkel het streven naar wat je zelf wil centraal staat, zou leiden. Anderzijds is het leven voor jezelf en niet voor een ander, zeker iets waarnaar gestreefd mag worden. De wereld die Rand schept, waarin ieder individu vrij, creatief en trouw aan zichzelf rationele keuzes kan maken, niet gehinderd door emoties en onvoorspelbaarheden, heeft een aantrekkingskracht voor een individu maar is voor een samenleving een utopie.

Anne Marijn Damstra

[1] ‘’The Fountainhead’’, Toneelgroep Amsterdam, geraadpleegd april 2015, http://www.tga.nl/voorstellingen/the-fountainhead.

[2] ‘’Biography of Ayn Rand’’, Ayn Rand Lexion, geraadpleegd april 2015, http://aynrandlexicon.com/about-ayn-rand/bio.html.

[3] ‘’Hoe Ayn Rand egoisme sexy maakt’’, Tegenlicht VPRO, 5 november 2012, geraadpleegd april 2015, http://tegenlicht.vpro.nl/nieuws/2012/november/Ayn-Rand.html.

[4] ‘’Ayn Rand’’, Filosofie Magazine, geraadpleegd april 2015, http://www.filosofie.nl/Ayn-Rand.html.

[5] Ibidem.

[6] Rand, A., Atlas Shrugged (Signet, 1993).

[7] Hans Achterhuis, De utopie van de vrije markt (Lemniscaat, 2010) 9.

[8] Achterhuis, De utopie van de vrije markt, 9.

[9] Ibidem, 7.

[10] Ibidem,7.

[11] Ibidem, 17.

[12] Ayn Rand, De Eeuwige Bron (Uitgeverij Luitingh-Sijthof, 1999) 736.

[13] Ayn Rand, The Fountainhead (Signet, 1993).

[14] Rand, The Fountainhead (Signet, 1993) 679.

[15] Ibidem.

[16] ‘’De meritocratie is meedogenloos’’, De Trouw, 1 januari 2013, geraadpleegd april 2015, http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/3370730/2013/01/01/De-meritocratie-is-meedogenloos.dhtml.

Literatuur

Achterhuis, H., De utopie van de vrije markt (Lemniscaat, 2010).

Rand, A., Atlas Shrugged (Signet, 1993).

Rand, A., The Fountainhead (Signet, 1993).

Rand, A., De Eeuwige Bron (Uitgeverij Luitingh-Sijthof, 1999).

Websites

‘’Biography of Ayn Rand’’, Ayn Rand Lexion, geraadpleegd april 2015, http://aynrandlexicon.com/about-ayn-rand/bio.html.

‘’Hoe Ayn Rand egoisme sexy maakt’’, Tegenlicht VPRO, 5 november 2012, geraadpleegd april 2015, http://tegenlicht.vpro.nl/nieuws/2012/november/Ayn-Rand.html.

‘’Ayn Rand’’, Filosofie Magazine, geraadpleegd april 2015, http://www.filosofie.nl/Ayn-Rand.html.

‘’Podcast: Filosoof Hans Achterhuis is bang voor de utopie’’, De Correspondent, 14 juni 2014, geraadpleegd april 2015, https://decorrespondent.nl/1307/Podcast-Filosoof-Hans-Achterhuis-is-bang-voor-de-utopie/92134026864-c6e20ee6.

‘’The Fountainhead’’, Toneelgroep Amsterdam, geraadpleegd april 2015, http://www.tga.nl/voorstellingen/the-fountainhead.

‘’De meritocratie is meedogenloos’’, De Trouw, 1 januari 2013, geraadpleegd april 2015, http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/3370730/2013/01/01/De-meritocratie-is-meedogenloos.dhtml.

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s